وارلیغین سسی درگیسی // اؤزهل بوراخیلیش نوامیر ۲۰، ۲۰۲۳
تورک دیلینده اوچ بورون سامیتی وار. بونلار "م، ن، و (ŋ) یا «ساغیر ن" دیرلار. ساغیر "ن" دیلین اوجوندان دئییل، بورون کئچیدیندن گلیر . مثل اوچون نانه، کند، اون، نوه ... کیمی سؤزلرده، عادی ن سسی اولور اما، "سنین" سؤزونون سونوندا گلن "ن" و یا کؤنول سؤزوندهکی "ن" دا، دیل داها ایچریده داماغا دییر و سون سس بوغازدان باشلار، بوروندان چیخیر. یازیدا، «ک» (ک) و اوستونده اوچ نقطه ایله "ڭ" شکلینده گؤستریلن "نون کاف"، "ساغیر ن (ŋ) " ، نازال (بورون) ن و "نئف"...، آراشدیریلیر.
اورمیه بؤلگهسینین آشیقلیق عنعنهسی، دیگر تورک تورپاقلاری کیمی، مختلیف دؤورلرده هم اوزان، هم ده آشیق عنعنهسینه مالیک اولماقلا، اوزان/آشیق عنعنهلرینین بوتون خصوصیتلرینی گونوموزه قدر قورویوب ساخلامیشدیر. آشیقلارین سولولا چالمالاری، مقاملارینین غئیری-ریتمیک اولماسی، موسیقینین یئددی سیملی «چالگی» ایله یاناشی سازلی/سؤزلو ماهیتی اورمیه آشیق مکتبینین اساس جهتلریدیر کی، بو دا اونو ایراندا و دونیادا بنزهرسیز ائدیر.
ترکگرایی در ادبیات آذربایجان بین سالهای ۱۹۱۲-۱۹۱۹
تورک خالقلارینین ائتنیک و معنوی مدنی بیرلیگی همیشه آرالارینداکی ادبی و سوسیال-تاریخی علاقهلری قورویوب ساخلامیش و داوام ائتدیرمیشدیر و کریتیک دؤورلرده بو خالقلار بیر-بیرینی دسکلهمک اوچون صمیمی بیر احتیاج حس ائتمیشلر. عثمانلی ایمپئرییاسینی شرق سیاستلرینه جدی مانعه کیمی گؤرهن ایمپئریالیست دؤولتلر اونو ۱۹۱۲-جی ایلده بالکان محاربهلرینه سوروکلهدیلر. داها سونرا عثمانلی ایمپئرییاسی اؤزونو بیرینجی دونیا محاربهسینده تاپدی. بو دؤورده آذربایجانداکی یاردیم جمعیتلری خیدمت ساحهلرینی قارس، اردهان، چیلدیر، ترابزون، ریزه و س. اراضیلره گئنیشلندیردی و گنجلر عثمانلی اوردوسوندا دؤیوشمک اوچون قافقاز کؤنوللو کورپوسونا یازیلماغا باشلادیلار. آذربایجان شاعرلری آراسیندا تورکچولوکله ان گوجلو علاقهلری اولان احمد جواد بالکان محاربهلرینه ایشتیراک ائتمیش و بیرینجی دونیا محاربهسی زامانی یاردیم جمعیتینین عضوو کیمی روسییانین ایشغال ائتدیی عثمانلی ایمپئرییاسینین بؤلگهلرینی گئنیش سیاحت ائتمیشدیر.
صدایی «ترکی» برخاسته از قشقایی: عوضالله صفری کشکوللو و اشعار او
عوضالله صفری کئشکوللو معاصر قاشقای ادبیاتینین گؤرکهملی سیمالاریندان بیریدیر. او، هم عنعنوی فورمالاردا شعرلر یازیب، هم ده معاصر قاشقای ادبیاتیندا یئنی پوئتیک فورمالار یارادیب. عوضالله صفری کئشکوللو ادبیات (شعر، قیسا حکایهلر)، تاریخ و تدقیقات دا داخیل اولماقلا مختلیف ژانرلاردا کیتابلار نشر ائتدیریب. لاکین اونون ان مشهور اثری آنا دیلینده یازیلمیش "یئتتیم یال" شعر توپلوسودور. او شعرلرینده عمومیتله دیل، تاریخ، مدنیت، وطن و سوسیال-سیاسی مسئلهلر کیمی قاشقای و تورک کیملیگی ایله باغلی موضوعلارا توخونور.
انعکاس رویدادهای سیاسی و اجتماعی قرن نوزدهم در ادبیات جنوب آذربایجان جنوبی
سون ایکی عصرده جنوبی آذربایجانین تاریخی اونون بوتون تاریخینین خلاصهسی حساب ائدیله بیلر. چونکی بو دؤورون حادثهلری عصرلر بویو بو بؤلگهده ییغیلیب قالان مسئلهلرین تظاهرودور. طبیعی کی، بو دؤورده باش وئرهن سیاسی و سوسیال حادثهلر جنوبی آذربایجان تورکلرینین تاریخینه و مدنیتینه، خصوصاً ده ادبیاتینا درین تأثیر گؤسترمیش، اهمیتلی ایزلر قویموشدور. بوتون بو سیاسی و سوسیال حادثهلر جنوبی آذربایجانین ادبی اثرلرینده اؤز عکسینی تاپمیشدیر.
فوتهارک الیفباسی، میلادین ۳ و ۱۷ عصرلری آراسیندا شیمالی آوروپا گئرمن خالقلاری (ایسوئچ، نوروئچ و دانیمارکا) طرفیندن ایستیفاده ائدیلمیشدی. آوروپادا داها چوخو ایسوئچ و نوروئچده اولان تخمیناً ۳۵۰۰ داش آبیدهنین بو یازی ایله یازیلدیغی ادعا ائدیلیر.
بو یازیدا رونیک(رون) اولاراق دا آدلاندیریلان فوتهارک الیفباسی، قدیم تورک یازیلاری گؤیتورک الیفباسی ایله عینی منشأدن قایناقلاندیقی آراشدیریلیر.
بو کیتاب ۷-۱۰-جو عصرلرده آذربایجاندا تورکلرین رولونا حصر اولونوب. عرب ایستیلاسینا قدر جنوبی قافقازدا باش وئرهن حربی-سیاسی حادثهلرده خزرلرین رولونو، منطقهده کی سیاسی تأثیرینی، عربلره قارشی مقاومتین تشکیلینده قافقاز آلبانیاسی ایله خزر خاقانلیغینین مناسیبتلرینی مقایسهلی یازیلی تاریخی منبعلرین تحلیلی اساسیندا دهیرلندیریر. همچینین عربلرله خزرلر آراسیندا باش وئرهن مناقشهدن سونراکی اوچ یوز ایل عرضینده شمالی آذربایجانین تاریخی-اقتصادی محیطینین فورمالاشماسیندا خزر دؤولتینین اهمیتی تحلیل اولونور و بو مسئلهیه یئنی باخیش تقدیم ائدیلیر.
ایمپئرییانین سون ایللرینده دؤولتین طالئعیینی داشییان اتحاد و ترقی کومیتهسینین، دؤولتین قدیم قونشوسو ایرانلا مناسیبتلری اؤز اینکیشاف پروسئسلریندهکی دهییشیکلیکلره پارالل اولاراق فرق گؤستریر. . غربده سورگونده اولان بیر قروپ مخالیف ضیالی اولاراق ایتک-ین ایران و عثمانلی ایمپئرییاسی مناسیبتلرینه باخیشینی فورمالاشدیران قروپلار عبدالحمیدله کیفایت قدر ساده لوح مخالیفتدن عبارت ایدی. مناسیبتلرین شیعه-سنی گرگینلیگی کونتئکستیندن کناردا اداره اولونماسینی ایستهیهن گنج تورک ضیالیلارینین فیکرینجه، ایران و عثمانلی خالقلاری آراسیندا هئچ بیر پروبلئم اولماسا دا، دئسپوتیک عبدالحمید رهبرلیگی سایهسینده ایکی اؤلکه آراسینداکی گرگینلیک قالیجی کاراکتئر آلمیشدی.
رئگیونال تهلوکهسیزلیک بلوکونون یارادیلماسی و اونون سرحدلرینین بوتؤولویونون قورونماسی آتاتورک دؤورونده تورکیه جمهوریتینین مهم سیاستینه چئوریلدی. بو مقصدله سرحد قونشولاری ایله موناسیبتلرین یاخشیلاشدیریلماسینا دقت یئتیریلیب، پروبلئملرین قارشیلیقلی حلی اوچون سازشلر باغلانیب. ایرانلا موناسیبتلرده ان مهو پروبلئم سرحدلرین غیر-معینلیگی و طایفالارین فعالیتی ایدی. بو مقالهده ایکی اؤلکه آراسیندا علاقهلرین اینکیشافی و شرق پاکتی ده آدلاندیریلان سعداباد پاکتینین فورمالاشماسی آراشدیریلیر.
تخمیناً ۶۰ ایل اوله قدر دونیانین ۴-جو ان بؤیوک گؤلو کیمی تانینان آرال گؤلو بؤلگهنین "صحرانین ماوی گؤزو" ایدی. لاکین بو ماوی گؤز ۲۱-جی عصره چاتا بیلمهدی.گؤلون سطحی ۹۰ فایز کیچیلدی و یئرینی سولارین چکیلدیی حصهده عمله گلن "دونیانین ان گنج صحراسی" اولان آرالکوم آلدی.آرال گؤلو تسلیم اولدو و سولارینی چکدی. آرال گؤلونون قوروماسی پروسئسینین اورمیه گؤلوندن داها ائرکن باشلادیغینی و آذربایجانین بو اینجیسینین قوروماسینین سبب و نتیجهلرینین آرال گؤلو ایله اوخشارلیغینی نظره آلاراق، منی بو مقالهنی چئویرمهیه هوسلندیردی. اونون طالعی و اونو خلاص ائتمک اوچون حیاتا کئچیریلهن سیاستلر، بلکه ده فلاکتین درینلیینی آنلاماق و اورمیه گؤلونو خلاص ائتمک اوچون فایدالی اولا بیلر.
بو تدقیقات آذربایجان تورک تاریخشناسلیغیندا ارکن تورک تاریخی آراشدیرمالارینا عاییددیر. بو کونتئکستده آذربایجاندا ایلک تورک تاریخینین نئجه ایشلندیگی و بو دؤوره داخیل اولان تاریخی یاناشما وورغولانیب. تدقیقاتین احاطه دایرهسی آذربایجاندا تورک تاریخی یاناشماسینین معین ائتدیی خرونولوژی، درینلیکده ترتیب ائدیلمیشدیر.
ه. گ. فارمئرین «موسیقی تاریخینده سیستئماتیک مکتبین بانیسی» اولاراق تعیین ائتدیی موسیقی نظریهچیسی سافیوددین اورمئوینین اثرینده بیزه معلوم اولمایان بیر موسیقی یازی سیستئمیندن بحث ائدیر. مئراغی بو سیستئمی "آلتی بارماق مؤوقئیی" مئتودو آدلاندیردی. بو مقاله «آلتیبارماق اصولونون نه اولدوغو و نئجه باشا دوشولمهلی اولدوغو» اوزرینده دایانیر، سافیوددین طرفیندن یازیلمیش نومونهلرین نئجه باشا دوشولمهسی لازیم اولدوغونو حل ائتمیی هدفلییر و دقیقلیگی سینانمیش یئنی بیر «پرده ترانسکریپسییاسی» تکلیف ائدیر.
یک شخص، دو تصویر: معاویه بن ابو سفیان به نقل از معتزله و حنبلی
مقاله- فارسجایا چئویریبو تدقیقات، اسلام تاریخینین ان مباحثهلی شخصیتلریندن بیری اولان معاویه ابن ابی سفیان وضعیتینده ایدئولوژی پئرسپئکتیولرین یاراتدیغی آنلاییش پروبلئملرینی اورتایا چیخارماغا چالیشیر. معتزله و حنبلی مؤلفلری، موافق سوسیال ایستروکتورلاریندان و شرایطدن تأثیرلنهرک معاویهنی آراشدیریبلار. هر ایکی دوشونجه مکتبینین عینی شخصله مشغول اولماسینا و عینی منبعلردن ایستیفاده ائتمهسینه باخمایاراق، معاویه ابن ابی سفیانین ایکی تامامیله عکس پورترئتی اورتایا چیخیب. بیر طرفدن جنتی تامین ائتدیگی ادعا ائدیلن معاویه ابن ابی سوفیان، دیگر طرفدن ایسه جهنمه محکوم اولدوغو ادعا ائدیلهن معاویه ابن ابی سوفیان وار. هر قروپ اؤز ایدئولوژی دهیهرلرینه اویغون تاریخی بیر شرح تقدیم ائدیب. بو یاناشمالار آراسیندا اصل معاویهنی تاپماق ممکوندورمو؟.
۱۹۸۸ دن گرافیک چالشماسینا باشلادیم. سونرالار کومپوتئر گلینجه گرافیک تاساریلارین Coreldraw، قوتوشاپ و بنزری پروگراملارلا دوام ائتدیردیم.
۲۰۰۲ ایلیندن اعتباراً وب صحیفهلری تاساریمینی دا چالیشما آلانیما قاتدیم HTML و CSS کِدلاری یازماغا باشلادیم.
۲۰۰۸-جی ایلدن ۲۰۲۰-جی ایلین اولینه قدر ایسوئچده چاپ شیرکتی آچدیم و «پولدان باشقا هر شئیی چاپ ائدیریک» شعاری ایله رقمسل چاپ شیرکتیمی ایداره ائتدیم.
۱۹۵۲ ده اورمییه شهرینده توپراق قالا دروازاسینا یاخین بیر ائوده آنادان اولدوم. محلهمیزی سوروشاندا ایسماعیل بی مسجیدی اولاراق دیهردیک. ابتدایی تحصیلیمی محمد رضا شاه مکتبی، اورتا و عالی تحصیلیمی ایسه رضا شاه عالی مکتبینده طبیعت علملری اوزره تحصیل آلدیم. 1972 ده شاه رئژیمینین ساواک تشکیلاتی طرفیندن میللی کیملیک فعالیتیمه گؤره توتوقلانیب ۸ آی حبسه محکوم ائدیلدیم. ۱۹۷۳ تحصیل ایلی اونیوئرسیتئت امتاحانین قازاناراق اورمییهدا اکینچیلیک و حیواندارلیق فاکولتهسینده، حیواندارلیق مهندیسلیگی اوخودوم و ۱۹۷۷ ده ایکینجی لئیتئنانت ضابط اولاراق (ترویج و آبادانی کورپوسو) باشلادیغیم عسگرلیک دؤورونده، ۱۹۷۹دا ایسلام آدلی اینقیلابدان سونرا مختلیف ایشلرله او جملهدن ، تابئلاچیلیق و عائله شیرکتینده تئفلون قابلارین استحصالی ایله مشغول اولدوم.۱۹۹۰ دان اعتیبارهن سئودیگیم ایش گرافیک دیزاینا باشلادیم. سونرالار کومپوتئر گلدیکدن سونرا رقمسل گرافیکه گئچدیم و داها سونرا اینتئرنئت گلینجه، وب دیزاین دا ایشیمه علاوه اولدو. ۲۰۰۶ ایلینده آذربایجان کیملیک اعتراضلاری سونراسی ایران اطلاعاات گوجلرینین تضییقلری نتیجهسینده اؤلکهنی ترک ائتمک مجبوریتینده قالدیم. ۲۰۰۸ دن ۲۰۱۹ پاندمیسی باشلایانا قدر ایسوئچده لینشویپینگ شهرینده اؤزومه عایید رقمسال چاپ ائوینده چاپ ایشلریله مشغولیدیم. ۲۰۱۹ دا تقاعدلو اولدوم. ادبی-تاریخی و دیگر ماراق دوغوران مؤوضولاردا یازماق، تورک و اینگیلیس دیللریندن ترجومه ایشلری ایله مشغولام و تقاعدومو ماکسیموم درجهده ایستیفاده ائتمهیه چالییشیرام. حیاتیمین بو دؤورونون محصولونو بو سایتدا گؤرورسونوز. .