Əli Ardi (URMAN)

Yazı

• Dr. Ziya Sədrüləşrafinin 77.ci ad günündə danışıq
  

  Varlığın Səsi dərgisi / özəl buraxılış نوامبر 20, 2023

  PDF 

  ---

• Dilimizdə Unudulmuş Səs / Hərf (Məqalə) 
• Xülasə :

  Türk dilində üç burun samiti var. Bunlar "m, n, və (ŋ) ya “sağır n" dırlar. Sağır n dilin ucundan deyil, burun keçidindən gəlir . Məsəl üçün nanə, kənd, un, nəvə ... kimi sözlərdə, adi n səsi olur amma, "sənin" sözünün sonunda gələn n və ya könül sözündəki n da, dil daha içəri də damağa dəyir və son səs boğazdan başlar, burundan çıxır. Yazıda “K” (ک) və üstündə üç nöqtə ilə "ڭ" şəklində göstərilən "nun kaf", "sağır n (ŋ) " , nazal (burun) n və ya "nef"..., araşdırılır.

---

• URMİYƏ AŞIQ MƏKTƏBİ
• Xülasə :

  Urmiya bölgəsinin aşıq ənənəsi, digər türk torpaqları kimi, müxtəlif dövrlərdə həm ozan, həm də aşıq ənənəsinə malik olmaqla, ozan/aşıq ənənələrinin bütün xüsusiyyətlərini günümüzə qədər qoruyub saxlamışdır. Aşiqların solola çalmaları, məqamlarının qeyri-ritmik olması, musiqinin yeddi simli “çalgı” ilə yanaşı sazlı/sözlü mahiyyəti Urmiya aşıq məktəbinin əsas cəhətləridir ki, bu da onu İranda və dünyada bənzərsiz edir.
  Kitab:183 səhifə
  

• Məqalə:31 səhifə, Üç aylık kültür və sənət dərgisi BUTA'nın 12-13 nümrəsində dərc olunub.
  PDF-Farsca yazı  
  
• Kitab:194 səhifə -farsca yazı
  

  ---

• Qıssa Novellər:

---

• Məmoş
• Aşıq Fərhaddan bir xatirə

---

• WhatsApp də paylaşdığım bir yazı Molla Pənah VAQİF (Farsca) 

  ---

  Yeni Tərcümələr

• Birinci Dünya Müharibəsi Dövründə Cənubi Azərbaycan

  آذربایجان جنوبی در جنگ جهانی اول

• Kitab-202 səhifə- Farscaya tərcümə
• Xülasə :

  20-ci əsrin əvvəllərində İranın bölünməsini özündə ehtiva edən "1907-ci il İngiltərə-Rusiya müqaviləsi" ilə Cənubi Azərbaycan Rusiyanın təsir dairəsi elan edildi. Bu tarixdən sonra ruslar bölgədəki siyasi, hərbi və iqtisadi fəaliyyətlərini artırdılar. Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə İran hökumətinin neytrallıq elan etməsinə baxmayaraq, bölgə ruslar tərəfindən işğal olunmağa başladı. İşğal zamanı ermənilər və nestorianlar bölgədəki rusların ən böyük dəstəkçiləri idilər. Ermənilərə və nestorianlara silah və pul verən ruslar, xüsusilə Osmanlıya sadiq olan müsəlman əhaliyə təzyiq göstərir və bəzi kürd tayfalarından istifadə edərək Osmanlı-İran sərhədinə yaxın ərazilərdə təhlükəsizlik problemləri yaradırdılar. Osmanlı Dövləti bu rus fəaliyyətlərinə son qoymaq üçün hərəkətə keçdi. Əvvəlcə Osmanlı Dövləti bölgədəki müsəlman əhalini ruslara qarşı döyüşməyə dəvət edərək Böyük Cihad elan etdi və daha sonra bölgəyə dəstələr göndərdi.

• XIX və XX əsrlərin siyasi və sosial hadisələrinin Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatına əks olunması./Dosent Dr. Əli KAFKASYALI
• MəqaləPDF
  - Farscaya tərcümə
• Xülasə :

  Son iki əsrdə Cənubi Azərbaycanın tarixi onun bütün tarixinin xülasəsi hesab edilə bilər. Çünki bu dövrün hadisələri əsrlər boyu bu bölgədə yığılıb qalan məsələlərin təzahürüdür. Təbii ki, bu dövrdə baş verən siyasi və sosial hadisələr Cənubi Azərbaycan türklərinin tarixinə və mədəniyyətinə, xüsusən də ədəbiyyatına dərin təsir göstərmiş, əhəmiyyətli izlər qoymuşdur. Bütün bu siyasi və sosial hadisələr Cənubi Azərbaycanın ədəbi əsərlərində öz əksini tapmışdır.

1912-1919-cu illər arasında AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATINDA TÜRKÇÜLÜK (Əhməd Cevatın yaradıcılığı əsasında)/Afina Barmanbay (Memmedli)

ترک‌گرایی در ادبیات آذربایجان بین سال‌های ۱۹۱۲-۱۹۱۹

• Məqalə- Farscaya tərcümə
• Xülasə :

  Türk xalqlarının etnik və mənəvi mədəni birliyi həmişə aralarındakı ədəbi və sosial-tarixi əlaqələri qoruyub saxlamış və davam etdirmişdir və kritik dövrlərdə bu xalqlar bir-birini dəstəkləmək üçün səmimi bir ehtiyac hiss etmişlər. Osmanlı İmperiyasını Şərq siyasətlərinə ciddi maneə kimi görən imperialist dövlətlər onu 1912-ci ildə Balkan müharibələrinə sürüklədilər. Daha sonra Osmanlı İmperiyası özünü Birinci Dünya Müharibəsində tapdı. Bu dövrdə Azərbaycandakı yardım cəmiyyətləri xidmət sahələrini Qars, Ərdəhan, Çıldır, Trabzon, Rizə və s. ərazilərə genişləndirdi və gənclər Osmanlı Ordusunda döyüşmək üçün Qafqaz Könüllü Korpusuna yazılmağa başladılar. Azərbaycan şairləri arasında türkçülüklə ən güclü əlaqələri olan Əhməd Cevat Balkan müharibələrində iştirak etmiş və Birinci Dünya Müharibəsi zamanı yardım cəmiyyətinin üzvü kimi Rusiyanın işğal etdiyi Osmanlı İmperiyasının bölgələrini geniş səyahət etmişdir.

Qaşqaylardan yüksələn bir "Türkcə" səs: Əvəzullah Səfəri Kəşkollu və onun şeirləri

صدای »ترکی « برخاسته از قشقایی : عوض‌الله صفری کشکول لو و اشعار او/ طالب دوغان

• Məqalə 
• Xülasə :

  Əvəzullah Səfəri Keşkollu müasir Qaşqay ədəbiyyatının görkəmli simalarından biridir. O, həm ənənəvi formalarda şeirlər yazıb, həm də müasir Qaşqay ədəbiyyatında yeni poetik formalar yaradıb. Əvəzullah Səfəri Keşkollu ədəbiyyat (şeir, qısa hekayələr), tarix və tədqiqat da daxil olmaqla müxtəlif janrlarda kitablar nəşr etdirib. Lakin onun ən məşhur əsəri ana dilində yazılmış "Yettim Yal" şeir toplusudur. Əvəzullah Səfəri Keşkollu şeirlərində ümumiyyətlə dil, tarix, mədəniyyət, vətən və sosial-siyasi məsələlər kimi Qaşqay və türk kimliyi ilə bağlı mövzulara toxunur.

Həmədan aşıqlıq ənənəsində cönklər / Faruk GÜN

• جُنگ ها در مکتب آشیقی همدان

  Məqalə
  - Farscaya tərcümə 
• Xülasə :

  Türk ədəbiyyatının mühüm yazılı qaynaqlarından biri olan cönklər(Mecmua növü) həm mənzum, həm də nəsrdə çoxlu müxtəlif xalq ədəbiyyatı materiallarını ehtiva edən dəftərlərdir. İçindəki xalq ədəbiyyatı məhsulları sayəsində cönklər yazıldığı dövrün mədəni dəyərlərini, siyasi quruluşunu, insanların düşüncə dünyasını, fəlsəfəsini, adət-ənənələrini, inanclarını əks etdirən şifahi tarixin mənbə əsərləri sırasındadır. Lakin cönklər yaşadıqları dövrün dil materialını təqdim etdikləri üçün dil tarixi baxımından beyində yarana biləcək suallara cavab verə bilirlər. Aşıqlıq ənənəsinin canlı şəkildə davam etdiyi İran türkünün ozan dairələrində cönklərlə bağlı heç bir araşdırmanın olmaması bu sahədə aşkar edilən mühüm çatışmazlıqlardan biridir. Bu çərçivədə araşdırma İranın qərbində yerləşən Həmədan bölgəsindəki konkların aşıqlıq ənənəsinə nə dərəcədə töhfə verdiyini və bölgə türklərinin ictimai və tarixi həyatına hansı faydalar verdiyini ortaya çıxarmaq üçün yazılmışdır.

Tərcümə

• Məqalə
• FUTHARK əlifbasının sirri - İngliscədən tərcümə
• Xülasə :

  Futhark əlifbası, miladın 3 və 17 əsrləri arasında Şimali Avropa Germən xalqları (İsveç, Norveç və Danimarka) tərəfindən istifadə edilmişdi. Avropada daha çoxu İsveç və Norveçdə olan təxminən 3500 daş abidənin bu yazı ilə yazıldığı iddia edilir. Bu yazıda Runik(Run) olaraq da adlandırılan bu Futhark əlifbası, qədim türk yazıları Göytürk əlifbası ilə eyni mənşədən qaynaqlandıqını araşdırılır.

  ---

• Tuğrul və Əxtər yayınları tərəfindən yayınlanan, 206 səhifəlik kitab
• Xəzərlər və Azərbaycan/ Fərda Əsədov- Farscaya tərcümə
  Orijinal mənbə
• Xülasə :

  Bu kitab 7-10-cu əsrlərdə Azərbaycanda türklərin roluna həsr olunub. Ərəb istilasına qədər Cənubi Qafqazda baş verən hərbi-siyasi hadisələrdə xəzərlərin rolunu, regiondakı siyasi təsirini, ərəblərə qarşı müqavimətin təşkilində Qafqaz Albaniyası ilə Xəzər xaqanlığının münasibətlərini müqayisəli yazılı tarixi mənbələrin təhlili əsasında dəyərləndirir. Həmçinin ərəblərlə xəzərlər arasında baş verən münaqişədən sonrakı üç yüz il ərzində Şimali Azərbaycanın tarixi-iqtisadi mühitinin formalaşmasında xəzər dövlətinin əhəmiyyəti təhlil edilir və bu məsələyə yeni baxış təqdim edilir.

  ---

• Məqalə : Aydın Gələcək jurnalı nömrə 13də dərc olunub.
• İTTİHAD VE TERAKKİ CEMİYETİ’NİN İRAN POLİTİKASI / M. VOLKAN ATUK- Farscaya tərcümə
  
• Xülasə :

  İmperiyanın son illərində dövlətin taleyini daşıyan İttihad və Tərəqqi Komitəsinin (İTK) dövlətin qədim qonşusu İranla münasibətləri öz inkişaf proseslərindəki dəyişikliklərə paralel olaraq diferensiasiya göstərir. . Qərbdə sürgündə olan bir qrup müxalif ziyalı olaraq İTK-in İran və Osmanlı İmperiyası münasibətlərinə baxışını formalaşdıran qruplar Əbdülhəmidlə kifayət qədər sadəlövh müxalifətdən ibarət idi. Münasibətlərin şiə-sünni gərginliyi kontekstindən kənarda idarə olunmasını istəyən Gənc Türk ziyalılarının fikrincə, İran və Osmanlı xalqları arasında heç bir problem olmasa da, despotik Əbdülhəmid rəhbərliyi sayəsində iki ölkə arasındakı gərginlik qalıcı xarakter almışdı.

  ---

• Məqalə
• ATATÜRK DÖNEMİ (1923–1938) TÜRK‐İRAN İLİŞKİLERİ VE SADABAD PAKTI / İbrahim Erdal - Farscaya tərcümə
• Xülasə :

  Regional təhlükəsizlik blokunun yaradılması və onun sərhədlərinin bütövlüyünün qorunması Atatürk dövründə Türkiyə Cümhuriyyətinin mühüm siyasətinə çevrildi. Bu məqsədlə sərhəd qonşuları ilə münasibətlərin yaxşılaşdırılmasına diqqət yetirilib, problemlərin qarşılıqlı həlli üçün sazişlər bağlanıb. İranla münasibətlərdə ən mühüm problem sərhədlərin qeyri-müəyyənliyi və tayfaların fəaliyyəti idi. Bu məqalədə iki ölkə arasında əlaqələrin inkişafı və Şərq paktı da adlandırılan Sədabad paktının formalaşması araşdırılır.

---

• Məqalə
• Aral Gölü Kime Küstü ? Geri Döner mi ? / Dursun YILDIZ - Farscaya tərcümə
• Xülasə :

  Təxminən 60 il əvvələ qədər dünyanın 4-cü ən böyük gölü kimi tanınan Aral gölü bölgənin "səhranın mavi gözü" idi. Lakin bu mavi göz 21-ci əsrə çata bilmədi.Gölün səthi 90 faiz kiçildi və yerini suların çəkildiyi hissədə əmələ gələn "dünyanın ən gənc səhrası" olan Aralkum aldı.Aral gölü təslim oldu və sularını çəkdi.
  Aral gölünün quruması prosesinin Urmiya gölündən daha erkən başladığını və Azərbaycanın bu incisinin qurumasının səbəb və nəticələrinin Aral gölü ilə oxşarlığını nəzərə alaraq, məni bu məqaləni tərcümə etməyə həvəsləndirdi. Onun taleyi və onu xilas etmək üçün həyata keçirilən siyasətlər, bəlkə də fəlakətin dərinliyini anlamaq və Urmiya gölünü xilas etmək üçün faydalı ola bilər.

---

• 252 səhifəlik Kitab
• AZERBAYCAN'DA ERKEN TÜRK TARİHİ ANLAYIŞI / Oder ALİZADE- Farscaya tərcümə
• Xülasə :

  Bu tədqiqat Azərbaycan Türk Tarixşünaslığında Erkən Türk Tarixi araşdırmalarına aiddir. Bu kontekstdə Azərbaycanda İlk Türk Tarixinin necə işləndiyi və bu dövrə daxil olan tarixi yanaşma vurğulanıb. Tədqiqatın əhatə dairəsi Azərbaycanda Türk Tarixi yanaşmasının müəyyən etdiyi xronoloji dərinlikdə tərtib edilmişdir.

  ---

• Məqalə
• URMEVİNİN MUSİQİ İFADƏSİNDƏ QƏDİM ALTI BARMAQ MÖVQƏSİ ÜSULU VƏ PƏRDƏ TRANSKRIPSİYA HƏLLİ/ Rəcəp USLU
  

  روش قدیم شش انگشت گذاری و راه حل آوا نویسی برای پرده ها در توضیح موسیقی اورموی

  - Farscaya tərcümə
• Xülasə :

  H. G. Farmerin “musiqi tarixində sistematik məktəbin banisi” olaraq təyin etdiyi musiqi nəzəriyyəçisi Safiyyüddin Urmevinin əsərində bizə məlum olmayan bir musiqi yazı sistemindən bəhs edir. Meraği bu sistemi "altı barmaq mövqeyi" metodu adlandırdı. Bu məqalə “altıbarmaq üsulunun nə olduğu və necə başa düşülməli olduğu” üzərində dayanır, Safiyyüddin tərəfindən yazılmış nümunələrin necə başa düşülməsi lazım olduğunu həll etməyi hədəfləyir və dəqiqliyi sınanmış yeni bir “pərdə transkripsiyası” təklif edir.

• Məqalə - Farscaya tərcümə
• BİR ŞAHIS İKİ PORTRE: MUTEZİLE VE HANBELİLERE GÖRE MUÂVİYE B. EBÎ SÜFYÂN /Muhyettin İĞDE
  

  یک شخص، دو تصویر: معاویه بن ابو سفیان به نقل از معتزله و حنبلی

  Məqalə- Farscaya tərcümə
• Xülasə :

  Bu tədqiqat, İslam tarixinin ən mübahisəli şəxsiyyətlərindən biri olan Müaviyə ibn Əbi Süfyanın vəziyyətində ideoloji perspektivlərin yaratdığı anlayış problemlərini ortaya çıxarmağa çalışır. Mötəzili və Hənbəli müəllifləri, müvafiq sosial strukturlarından və şəraitlərindən təsirlənərək Müaviyəni araşdırıblar. Hər iki düşüncə məktəbinin eyni şəxslə məşğul olmasına və eyni mənbələrdən istifadə etməsinə baxmayaraq, Müaviyə ibn Əbi Süfyanın iki tamamilə əks portreti ortaya çıxıb. Bir tərəfdən cənnəti təmin etdiyi iddia edilən Müaviyə ibn Əbi Süfyan, digər tərəfdən isə cəhənnəmə məhkum olduğu iddia edilən Müaviyə ibn Əbi Süfyan var. Hər qrup öz ideoloji dəyərlərinə uyğun tarixi bir şərh təqdim edib. Bu yanaşmalar arasında əsl Müaviyəni tapmaq mümkündürmü?

• Əfşar Türkmənləri / Adnan Menderes Kaya
  

  ترکمن های افشار

  Kitab / 469 səhifə- Farscaya tərcümə
• Xülasə :

  Bu araşdırmada ən mühüm Oğuz boylarından biri olan Avşar türkmənləri araşdırılır. Avşarlar 11-ci əsrdən bəri İslam dövrü türk tarixində mühüm rol oynamış və adını bu günə qədər yaşadan yeganə tayfadır.
  İslamdan əvvəlki türk-oğuz tarixində də özlərini güclü və fəal bir tayfa kimi göstərirlər. Əslində əski oğuz rəvayətlərində hökmdar edən 5 tayfadan biri kimi qeyd edilir. Anadolunun fəthi və məskunlaşmasında əsas rol oynayan və Səlcuqlular dövründəki fəaliyyətləri ilə rezonans doğuran 3-4 tayfadan biri olan Avşarlar təkcə siyasi sahədə deyil, həm də mədəni aspektdə mühüm izlər buraxmış türk tayfasıdır.

• Rəhməti Təbrizi ve türkçə şeirləri / ÜZEYİR ASLAN
  

  رحمتی تبریزی واشعار ترکی او

  Məqalə - Farscaya tərcümə
• Xülasə :

  Rəhməti Şah Təhmasibin və I Abbasın hakimiyyəti dövründə yaşamış bir türk şairi idi. Doğum tarixi məlum deyil, lakin təxəllüsünün də göstərdiyi kimi, o, Təbrizdən idi. Ehtimal ki, təhsilini bu şəhərdə almışdır. Rəhməti uzun müddət Təbrizdə yaşamışdır. 1585-ci ildə Təbriz Osmanlılar tərəfindən mühasirəyə alındıqda Şiraza getməyə məcbur olmuşdur. O, daha çox səs oxşarlıqlarına əsaslanan qafiyələrdən istifadə etmiş və bununla da şeirlərində ahəngdarlığı artırmışdır. Onun poetik dili gündəlik həyatda istifadə olunan danışıq dilinə yaxındır. Onun üslubu Füzuli əsərini xatırladır. Şair əvvəlki şairlərin metaforalarından uğurla istifadə etməklə yanaşı, orijinal metaforaları da daxil etmişdir.

Ekspertim